Passeriformes (Ötücü kuşlar) takımının ve Corvidae (Kargagiller) ailesinin dünyadaki en iri, en cüsseli üyesidir. Devasa boyutlarıyla neredeyse bir şahin (özellikle Paçalı Şahin veya Bayağı Şahin) büyüklüğündedir. Renk ve Parlaklık: Tepeden tırnağa tamamen siyah renktedir. Tüyleri güneş ışığı altında belirgin bir metalik çelik mavisi, lacivert ve mor parlaklığa (yanardönerlik) sahiptir. Anatomik Detaylar: Kafası iri, gagası olağanüstü kalın, uzun ve çok güçlüdür. Gaganın üst kısmında, burun deliklerini (nostril) kapatacak şekilde öne doğru uzanan sert, fırçamsı kıllar yer alır. Ayak ve pençeleri karga standartlarının ötesinde, adeta bir yırtıcı kuş gibi uzun, kalın ve sivridir. Boyun ve Kuyruk Yapısı: Boğaz ve boyun tüyleri mızrak ucu gibi sivri, uzun ve kabarıktır; kuş heyecanlandığında veya öttüğünde bu tüyler sakal gibi dışarı fırlar. Havada ve tünemede en net belirteci olan kuyruğu, belirgin bir kama (V şekli) formundadır. Yaş ve Alttür Farkları: Yetişkinlerin ağız içi tamamen siyahken, yavruların ve gençlerin ağız içi kırmızı/pembe tondadır. Ayrıca Türkiye\'deki genç bireylerde, ilk yıllarda boyun bölgesinde yetişkinlerin parlak siyahlığından ayrılan kahverengimsi mat tüyler görülebilir. Alttür Çeşitliliği Kuzgunlar, dünya genelinde (Güney Amerika ve Antarktika hariç) geniş bir yayılıma sahiptir ve coğrafyaya göre 7-8 alttüre ayrılırlar. Kuzey Alttürleri: Kuzey enlemlerde yaşayanlar daha iri cüsseli ve daha mavi/lacivert parlaklıktadır. Güney Alttürleri: Ekvatora yaklaştıkça boyutlar küçülür, tüylerdeki mavi parlaklık azalır ve özellikle ense-boyun bölgesinde kahverengi tonlar baskın hale gelir. Türkiye Popülasyonu: Ülkemizde kuzey formunu temsil eden nominal alttür Corvus corax corax ile güney/doğu formunun özelliklerini taşıyan, ensesi daha kahve tonlu Corvus corax subcorax (veya laurencei) alttürleri dikey ve yatay coğrafyaya dağılmış şekilde bulunur.

Boyutları ve tamamen siyah olmaları sebebiyle uzak mesafeden Leş Kargası veya Ekin Kargası ile karıştırılabilir ancak dikkatli bakıldığında net farklar şunlardır: Kuyruk Formu: Kuzgun uçarken kuyruğu net bir kama (kama şeklinde V) formundadır. Leş kargası ve diğer kargaların kuyruk uçları ise düz veya hafif küt bir oval şekildedir. Boyut ve Gaga: Bir kuzgun, leş kargasının neredeyse iki katı cüsseye sahiptir. Gagası kafasına oranla devasadır ve kaba bir hançer gibi görünür. Kanat Yapısı: Uçuşta kanat uçlarındaki primer (el uçma) tüylerinin oluşturduğu \"parmaklı\" yapı çok daha derin, uzun ve belirgindir; kanatları gövdesine göre çok daha uzun ve dar durur.

İnsan yoğunluğundan görece uzak, geniş ve vahşi arazileri tercih eden bir dağ ve uçurum kuşudur. Yüksek yaylalar, sarp kayalık dağlar, derin kanyonlar, kayalık deniz sahilleri, yaşlı ve yoğun dağ ormanları ile fundalıklar temel yaşam alanlarıdır. Özellikle büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın yoğun yapıldığı, geleneksel yaylacılık faaliyetlerinin sürdüğü dağlık coğrafyalarda popülasyonları daha kararlıdır.

Türkiye\'de başta Trakya, Marmara, İç Ege, Batı ve Orta Toroslar ile tüm Karadeniz Bölgesi dağ silsileleri olmak üzere uygun habitatlara sahip hemen her coğrafyada lokal koloniler halinde yaşarlar. Kesinlikle yerleşik kuşlardır, mevsimsel olarak uzun mesafeli göç etmezler. Ancak kış aylarında havaların aşırı soğumasına bağlı olarak yüksek dağ zirvelerinden, yiyecek bulmanın daha kolay olduğu alçak vadilere doğru dikey (rakımsal) yer değişiklikleri yaparlar. Yerel Adlar Anadolu faunasında heybeti ve zekasıyla yer edinmiş kuzgunun bilinen bölgesel isimleri: Guzgun, kağra, sakca, dana kaldıran.

Gelişmiş bir kursak mekanizması bulunmadığı için yiyecekleri uzun süre depolayamaz; bu nedenle uyanık olduğu her anı aktif bir yiyecek arayışıyla geçirir. Tam bir hepçil ve profesyonel bir leşçildir. Diyet Çeşitliliği: Doğadaki büyük memeli hayvan leşleri ana besin kaynaklarındandır. Bunun yanında sakat, hasta veya yaralı yaban hayvanlarını, küçük memelileri (fare, tavşan yavruları), sürüngenleri, salyangozları, kuş yumurtalarını ve yuvalardan çaldıkları yavruları yerler. Kıyı ve Çöp Beslenmesi: Deniz kenarında yaşayan popülasyonlar balık, midye, yengeç ve kıyıya vuran organik atıklarla beslenir. Kuzgunlar avlanma becerileri yüksek olsa da leşçil yırtıcıları (kurt, ayı, kartal) gökyüzünden takip ederek onların av kalıntılarına çökmeyi de çok iyi becerirler.

Erken Kuluçka: Yılın en erken üremeye başlayan kuşlarındandır. Henüz kış bitmeden, Şubat sonu veya Mart başında sarp uçurumlardaki kaya çatlaklarına ya da devasa yaşlı ağaçların tepelerine çalı çırpıdan, içini hayvan kılları ve yünlerle döşedikleri büyük yuvalar kurarlar. Yavru Bakımı: Yavru yetiştirme sürecini dişi ve erkek ortaklaşa üstlenir. Yavrular büyüdükçe yuvada son derece gürültülü hale gelirler. Gelişmiş Savunma Refleksi: Yavrular yuvada gürültü yaparken, ebeveynlerin dışarıdan verdiği (insan kulağının tam ayırt edemediği) özel bir alarm sesiyle bir anda tamamen susup yuvanın tabanına yatarak kendilerini gizleme becerisine sahiptirler.

Kuzgunlar yerleşik kuşlardır göç etmezler, ancak yavrular kışın biraraya toplanıp sürüler oluştururlar, soğumaya bağlı rakımsal yer değişiklikleri görülebilir.

Büyük şehirlere ve yoğun insan yerleşimlerine mesafeli durdukları için her yerde sıradan kargalar gibi bolca görülmezler. Popülasyonları coğrafi olarak lokal ve dağınıktır; bu nedenle arazide az rastlanan, özel karga türlerinden biri olarak kabul edilir.

Ornitologlar tarafından kuş dünyasının en yüksek zekaya sahip türü olarak kabul edilir. Araç kullanma (taş atarak su seviyesini yükseltme, yiyeceğe ulaşmak için ipleri çekme), geleceği planlama ve insan dahil diğer canlıların davranışlarını manipüle etme yetenekleri bilimsel olarak kanıtlanmıştır. Son derece tedbirli, şüpheci ve arazide yaklaşılması en zor kuşlardandır. Sosyal Yapı ve Tekeşlilik: Hayat boyu tekeşli (monogam) yaşarlar. Üreyen yetişkin çiftler kışı da strictly ikili olarak kendi bölgelerinde geçirirler. Gökyüzünde yan yana uçan iki büyük, siyah nokta görülürse bunların bir kuzgun çifti olma olasılığı neredeyse kesindir. Gençlik Sürüsü: Yuvadan uçan yavrular bir süre anne babadan hayatta kalma dersleri aldıktan sonra, Sonbahar (Ekim-Kasım) aylarında aileden ayrılırlar. Bölgedeki tüm diğer genç kuzgunlarla birleşerek yüzlerce bireyden oluşan devasa, dinamik \"gençlik sürüleri\" kurarlar ve kışı bu korunaklı grupla birlikte geçirirler. Uçuş Akrobasisi: Havada rüzgarı kullanma yetenekleri muazzamdır. Sırf eğlence veya kur amacıyla havada taklalar attıkları, ters döndükleri ve yırtıcı kuşları taciz eden muazzam akrobatik uçuşlar sergiledikleri görülür.

dana kaldıran, guzgun, kağra, sakca - Kazım Çapacı

Kuzgunların kendi aralarında neredeyse bir \"dil\" oluşturan, duruma ve duyguya göre değişen çok zengin bir ses repertuarı vardır. En temel, uzak mesafelerden duyulan ikonik sesi; derinden gelen, oldukça tok, metalik ve bas tonlardaki pürüzlü \"krrrook - krrrook\" veya \"prrruk\" sesidir. Tehlike, kur veya sürü içi iletişimde tıkırtılara, çan sesine veya metalik ıslıklara benzer şaşırtıcı varyasyonlar üretebilirler.

Türkiyenin Av ve Yaban Hayvanları 2 : Kuşlar , Nihat Turan Collins Bird Guide